Solovjov ziet verliefdheid als een opdracht
De eenheid tussen de gescheurde helften van de Kerk van Christus lag de Russische denker Vladimir Solovjov zeer na aan het hart. Hij zette zich met hart en ziel voor een nieuwe eenheid in. Ton Jansen vertaalde van Solovjov een kerntekst over de liefde en gaf zelf een boek over hem uit.
Door Henk Rijkers
"Ik moet wel te veel tegelijk gedaan hebben. Zwaar is de arbeid in dienst van de Heer." Dat zei Vladimir Solovjov, de visionaire Russische filosoof op zijn sterfbed. Hij was nog maar 47 maar compleet uitgeput. Zijn laatste woorden waren "Laat me niet inslapen. Ik moet bidden voor het joodse volk." Huiveringwekkende woorden op de drempel van de twintigste eeuw. Solovjov stierf in de zomer van het jaar 1900.
Voor wie geen Russisch leest, was het altijd een probleem om met Solovjov in contact te komen. Hij is nauwelijks in het Nederlands vertaald en bovendien zijn die vertalingen alleen nog met moeite antiquarisch te verkrijgen. Daarom is het verheugend dat er een vertaling is uitgekomen van twee kleine maar belangrijke werken. Ze zijn uitgekomen onder de titel Over liefde. De liefde was voor Solovjov een kernbegrip, zowel filosofisch als in zijn persoonlijk leven. Wat hij hierover te berde brengt, is zeer de moeite waard en brengt de Nederlandse lezer in contact met zijn boeiende denktrant. Je zou kunnen zeggen dat die gekenmerkt wordt door een combinatie van innerlijke vrijheid en logische kracht.
Dat deze vertaling is verschenen, is te danken aan Ton Jansen. Jansen is van katholieken huize, maar tegenwoordig antroposoof. Hij heeft een kleine antroposofische uitgeverij, Perun Boeken, in Bergen op Zoom. Daar heeft hij zijn eigen commentaar uitgegeven op het leven en werk van Solovjov, in het bijzonder op diens opvatting van de liefde. Zijn eigen vertaling van Over liefde is bij uitgeverij Damon verschenen. We vragen Jansen hoe hij als antroposofische uitgever bij Solovjov is uitgekomen.
"Dat is niet zo vreemd. Er zijn grote filosofische overeenkomsten. Rudolf Steiner, de stichter van de antroposofie, was erg onder de indruk van Solovjov en heeft veel over hem gesproken. Steiners tweede vrouw was een Russische die gedichten van Solovjov in het Duits vertaalde. Op de tweede plaats spreekt Solovjov me persoonlijk erg aan. Zijn gedachten raken me, hij vindt de dingen belangrijk waar ik zelf mee bezig ben. Hij is een geweldige schrijver. Het is geen droge filosofie maar literatuur van hoog niveau. Een belangrijke parallel tussen Steiner en Solovjov is dat ze beiden de geestelijke wereld als een realiteit beschouwen. Ze hebben ook overeenkomsten in hun begrip van de vrijheid, op de rol die die speelt in de ontwikkeling van de wereld. En in hun beider denken staat het Christus-wezen centraal."
En waarom vertaalde u juist deze tekst Over liefde?
"Ik had heel praktische overwegingen. Ik wilde een tekst vertalen die niet te lang was zodat de klus zowel qua vertalen als qua uitgeven te overzien zou blijven. Verder moest hij niet alleen voor filosofen maar ook voor anderen interessant zijn. Nou, deze opstellen over de liefde blijken ook in veel andere talen het meest uitgegeven te zijn. Samen niet de beroemde Korte vertelling van de antichrist hoort het bij zijn populairste geschriften. Zijn andere werken zijn soms lijvige pillen en vaak ook nog van een zodanige filosofische moeilijkheidsgraad dat ze niet voor de hand lagen."
U bent eigenlijk psycholoog. Dan is het vertalen en uitgeven van Solovjov een verrassende ontwikkeling.
"Dat komt zo. Ik had een plan voor een proefschrift. Een hoogleraar adviseerde me Spinoza te bestuderen. Via Spinoza kwam ik met Solovjov in aanraking. Mijn interesse voor hem werd nog versterkt door reizen naar Rusland, zodat ik Russisch ben gaan leren. Wat ik las bij Solovjov boeide me geweldig. Bepaalde werken vond ik belangrijk en wilde ik vertalen. Maar het was moeilijk daar uitgevers voor te vinden: ze vonden het een te kleine markt. Toen dacht ik, wat zij niet kunnen, kan ik wel. Een oplage van vijfhonderd is voor mij haalbaar maar voor hen niet."
Solovjov is toch een grote naam?
"Jawel, maar we leven in een materialistische tijd met weinig belangstelling voor geestelijke onderwerpen. Ik heb daar meteen een voorbeeld van. Eerst wilde ik een artikel over Solovjov schrijven voor een filosofisch tijdschrift Daar zeiden ze tegen me: je bent vrij om te schrijven wat je wilt, maar het mag niet over religie gaan en ook niet over mystiek. Nou ja, waar kon ik dan nog over schrijven?"
Wat is er bijzonder in Solovjovs opvatting van de liefde?
"Er zijn een paar bijzondere aspecten. Hij verwerpt de gangbare opvatting dat de liefde samenhangt met de voorplanting, dus met het voortbestaan van de soort. Nee, zegt Solovjov, de liefde hangt samen met het voortbestaan van het individu. En dan zit je meteen in een heel andere dimensie. Het voortbestaan van de soort is een materiële zaak, het voortbestaan van het individu echter een geestelijk-materiële aangelegenheid. Hij verzet zich tegen de platonische, puur geestelijke opvatting van de liefde. Hij zegt: 'We houden niet van een engel, maar van een belichaamd wezen.' We worden door de schoonheid van het lichaam aangetrokken. Het gaat dus om de wisselwerking tussen het geestelijke en het lichamelijke. In de mens leeft het beeld van God dat verloren gegaan is, maar weer zichtbaar wil worden. Het lichaam wil van zijn kant weer uitdrukking van het goddelijke worden. De twee uiteengevallen polen van de mens willen zich opnieuw verbinden. Het lichamelijke wordt daarbij vergeestelijkt en vereeuwigd. En het geestelijke wordt gerealiseerd, tot in het materiële toe."
Wat is de betekenis van die gedachte?
"Dat Solovjov de mens zijn waardigheid en betekenis weer teruggeeft. Alleen als lichamelijk wezen heeft de mens geen waardigheid, hij is dan hooguit een edel dier. Zijn waardigheid en werkelijke individualiteit krijgt hij doordat hij besef heeft van de goddelijke kiem in zich. Uit die gedachte leidt Solovjov een geweldige toekomstvisie af. Hij wijst erop dat het herstel van de waardigheid van de mens als geestelijk-materieel wezen niet vanzelf zal gebeuren. Daar is de actieve en bewuste medewerking van de mens voor nodig. Hij vergelijkt het met het verstand, dat ons als een natuurlijke gave is geschonken. Wat hij ermee doet, hangt van de keuze van de mens af. Zo ziet Solovjov ook de liefde als een potentiële mogelijkheid. In de liefde ligt een opdracht vervat. Of die verwerkelijkt wordt, hangt van de mens zelf af. Die vrijheid is een prachtige inrichting van het bestel. Anders zouden we alleen maar marionetten en robotten zijn"
Ligt hier ook de verbinding met zijn kerkelijk herenigingswerk?
"Ja, die hangt natuurlijk rechtstreeks samen met de idee die overal in zijn werk centraal staat, de idee van de Al-eenheid. Die zie je in zijn filosofie van de liefde terug, maar ook op maatschappelijk en kerkelijk gebied. Net heb ik al gesproken van de individualiteit van de mens die door de liefde gered moet worden..."
Waarom gered? Waar zou de mens zonder de liefde in ondergaan?
"In het egoïsme. In het egoïsme leeft de mens in een schijn-individaliteit. Daarin beschouwt hij zich als het centrum van het heelal. Solovjov zegt: dat is op zich terecht, alleen sluit je de ander buiten. Je beschouwt die dus niet als het centrum. Om je ware individualiteit te bevestigen, moeten je ook die ander erkennen en als het ware in je opnemen. Dat is het werk van de liefde. Die verplaatst het centrum van onszelf naar de andere mens. Dat is een geschenk, dat je voelt als je verliefd bent. Dan is die ander even belangrijk als jij. Heel de wereld draait om die ander. Daarmee is het egoïsme overwonnen."
Maar verliefdheid is toch per definitie slechts tijdelijk?
"Dat zegt Solovjov ook: het is een tijdelijk geschenk dat onherroepelijk weer verdwijnt. Die liefde is een taak die de mens zelfstandig moet gaan oppakken. Maar in eerste instantie wordt zij ons geschonken. Als een soort aanmoedigingspremie om op weg te gaan."
Naar de Al-eenheid in Christus?
"Ja, de nieuwe eenheid tussen twee mensen van verschillend geslacht is in zekere zin al een afspiegeling van de kosmische Al-eenheid."
Het kan ook in een dubbel egoïsme ontaarden, waar beiden zich uitstekend bij voelen.
Ook dat zegt Solovjov: de liefde tussen twee mensen zal uiteindelijk leeg blijven als die zich niet tot de hele mensheid verruimt. Hij zegt: hoe zouden twee mensen, ook al zouden ze volmaakt gelukkig zijn met elkaar, dat geluk kunnen genieten als de rest van de wereld niet gelukkig is? Hij denkt de "rest van de wereld" niet alleen ruimtelijk, maar ook in de tijd. Zo'n 'egoïsme met zijn tweeën' zou dus ook ondankbaar zijn tegenover de miljarden voorouders die ons zijn voorgegaan en die dit geluk mogelijk hebben gemaakt. Uiteindelijk vindt Solovjov dat de menselijke liefde zich dient uit te breiden tot de gehele kosmos. Hij betrekt dat op het woord van Paulus in de Romeinenbrief waar wordt gezegd dat de hele schepping reikhalzend uitziet naar de openbaring van de zonen Gods. De schepping wacht dus op een verlossing die van de mensen afhangt. Het is de opgave van de mens en van de menselijke liefde om de hele materie van de aarde te vereeuwigen, te vergeestelijken en te bevrijden. Een duizelingwekkend perspectief. De Al-eenheid, waarvan Christus het hoofd is, is dan werkelijkheid geworden. Niet alleen in alle mensen maar ook in alle schepselen die geen mens zijn."
Vladimir Solovjov, Over liefde.
Vertaald door Ton Jansen en Paul Janse.
Uitg. Damon, 256 pp., geb. fl 39,46/ € 17,90, ISBN90-5573-230-3.
Tom Jansen,
Leven en werk van Vladimir Solovjov in het licht van zijn filosofie van
de liefde.
Uitg. Perun Boeken, 128 pp., pb., fl 26,22/ € 11,90, ISBN90-76921-04-0.
Bron: Katholiek Nieuwsblad, Den Bosch, tel: 073 6136425
Solovjov ziet verliefdheid als een opdracht
De eenheid tussen de gescheurde helften van de Kerk van Christus lag de Russische denker Vladimir Solovjov zeer na aan het hart. Hij zette zich met hart en ziel voor een nieuwe eenheid in. Ton Jansen vertaalde van Solovjov een kerntekst over de liefde en gaf zelf een boek over hem uit.
Door Henk Rijkers
"Ik moet wel te veel tegelijk gedaan hebben. Zwaar is de arbeid in dienst van de Heer." Dat zei Vladimir Solovjov, de visionaire Russische filosoof op zijn sterfbed. Hij was nog maar 47 maar compleet uitgeput. Zijn laatste woorden waren "Laat me niet inslapen. Ik moet bidden voor het joodse volk." Huiveringwekkende woorden op de drempel van de twintigste eeuw. Solovjov stierf in de zomer van het jaar 1900.
Voor wie geen Russisch leest, was het altijd een probleem om met Solovjov in contact te komen. Hij is nauwelijks in het Nederlands vertaald en bovendien zijn die vertalingen alleen nog met moeite antiquarisch te verkrijgen. Daarom is het verheugend dat er een vertaling is uitgekomen van twee kleine maar belangrijke werken. Ze zijn uitgekomen onder de titel Over liefde. De liefde was voor Solovjov een kernbegrip, zowel filosofisch als in zijn persoonlijk leven. Wat hij hierover te berde brengt, is zeer de moeite waard en brengt de Nederlandse lezer in contact met zijn boeiende denktrant. Je zou kunnen zeggen dat die gekenmerkt wordt door een combinatie van innerlijke vrijheid en logische kracht.
Dat deze vertaling is verschenen, is te danken aan Ton Jansen. Jansen is van katholieken huize, maar tegenwoordig antroposoof. Hij heeft een kleine antroposofische uitgeverij, Perun Boeken, in Bergen op Zoom. Daar heeft hij zijn eigen commentaar uitgegeven op het leven en werk van Solovjov, in het bijzonder op diens opvatting van de liefde. Zijn eigen vertaling van Over liefde is bij uitgeverij Damon verschenen. We vragen Jansen hoe hij als antroposofische uitgever bij Solovjov is uitgekomen.
"Dat is niet zo vreemd. Er zijn grote filosofische overeenkomsten. Rudolf Steiner, de stichter van de antroposofie, was erg onder de indruk van Solovjov en heeft veel over hem gesproken. Steiners tweede vrouw was een Russische die gedichten van Solovjov in het Duits vertaalde. Op de tweede plaats spreekt Solovjov me persoonlijk erg aan. Zijn gedachten raken me, hij vindt de dingen belangrijk waar ik zelf mee bezig ben. Hij is een geweldige schrijver. Het is geen droge filosofie maar literatuur van hoog niveau. Een belangrijke parallel tussen Steiner en Solovjov is dat ze beiden de geestelijke wereld als een realiteit beschouwen. Ze hebben ook overeenkomsten in hun begrip van de vrijheid, op de rol die die speelt in de ontwikkeling van de wereld. En in hun beider denken staat het Christus-wezen centraal."
En waarom vertaalde u juist deze tekst Over liefde?
"Ik had heel praktische overwegingen. Ik wilde een tekst vertalen die niet te lang was zodat de klus zowel qua vertalen als qua uitgeven te overzien zou blijven. Verder moest hij niet alleen voor filosofen maar ook voor anderen interessant zijn. Nou, deze opstellen over de liefde blijken ook in veel andere talen het meest uitgegeven te zijn. Samen niet de beroemde Korte vertelling van de antichrist hoort het bij zijn populairste geschriften. Zijn andere werken zijn soms lijvige pillen en vaak ook nog van een zodanige filosofische moeilijkheidsgraad dat ze niet voor de hand lagen."
U bent eigenlijk psycholoog. Dan is het vertalen en uitgeven van Solovjov een verrassende ontwikkeling.
"Dat komt zo. Ik had een plan voor een proefschrift. Een hoogleraar adviseerde me Spinoza te bestuderen. Via Spinoza kwam ik met Solovjov in aanraking. Mijn interesse voor hem werd nog versterkt door reizen naar Rusland, zodat ik Russisch ben gaan leren. Wat ik las bij Solovjov boeide me geweldig. Bepaalde werken vond ik belangrijk en wilde ik vertalen. Maar het was moeilijk daar uitgevers voor te vinden: ze vonden het een te kleine markt. Toen dacht ik, wat zij niet kunnen, kan ik wel. Een oplage van vijfhonderd is voor mij haalbaar maar voor hen niet."
Solovjov is toch een grote naam?
"Jawel, maar we leven in een materialistische tijd met weinig belangstelling voor geestelijke onderwerpen. Ik heb daar meteen een voorbeeld van. Eerst wilde ik een artikel over Solovjov schrijven voor een filosofisch tijdschrift Daar zeiden ze tegen me: je bent vrij om te schrijven wat je wilt, maar het mag niet over religie gaan en ook niet over mystiek. Nou ja, waar kon ik dan nog over schrijven?"
Wat is er bijzonder in Solovjovs opvatting van de liefde?
"Er zijn een paar bijzondere aspecten. Hij verwerpt de gangbare opvatting dat de liefde samenhangt met de voorplanting, dus met het voortbestaan van de soort. Nee, zegt Solovjov, de liefde hangt samen met het voortbestaan van het individu. En dan zit je meteen in een heel andere dimensie. Het voortbestaan van de soort is een materiële zaak, het voortbestaan van het individu echter een geestelijk-materiële aangelegenheid. Hij verzet zich tegen de platonische, puur geestelijke opvatting van de liefde. Hij zegt: 'We houden niet van een engel, maar van een belichaamd wezen.' We worden door de schoonheid van het lichaam aangetrokken. Het gaat dus om de wisselwerking tussen het geestelijke en het lichamelijke. In de mens leeft het beeld van God dat verloren gegaan is, maar weer zichtbaar wil worden. Het lichaam wil van zijn kant weer uitdrukking van het goddelijke worden. De twee uiteengevallen polen van de mens willen zich opnieuw verbinden. Het lichamelijke wordt daarbij vergeestelijkt en vereeuwigd. En het geestelijke wordt gerealiseerd, tot in het materiële toe."
Wat is de betekenis van die gedachte?
"Dat Solovjov de mens zijn waardigheid en betekenis weer teruggeeft. Alleen als lichamelijk wezen heeft de mens geen waardigheid, hij is dan hooguit een edel dier. Zijn waardigheid en werkelijke individualiteit krijgt hij doordat hij besef heeft van de goddelijke kiem in zich. Uit die gedachte leidt Solovjov een geweldige toekomstvisie af. Hij wijst erop dat het herstel van de waardigheid van de mens als geestelijk-materieel wezen niet vanzelf zal gebeuren. Daar is de actieve en bewuste medewerking van de mens voor nodig. Hij vergelijkt het met het verstand, dat ons als een natuurlijke gave is geschonken. Wat hij ermee doet, hangt van de keuze van de mens af. Zo ziet Solovjov ook de liefde als een potentiële mogelijkheid. In de liefde ligt een opdracht vervat. Of die verwerkelijkt wordt, hangt van de mens zelf af. Die vrijheid is een prachtige inrichting van het bestel. Anders zouden we alleen maar marionetten en robotten zijn"
Ligt hier ook de verbinding met zijn kerkelijk herenigingswerk?
"Ja, die hangt natuurlijk rechtstreeks samen met de idee die overal in zijn werk centraal staat, de idee van de Al-eenheid. Die zie je in zijn filosofie van de liefde terug, maar ook op maatschappelijk en kerkelijk gebied. Net heb ik al gesproken van de individualiteit van de mens die door de liefde gered moet worden..."
Waarom gered? Waar zou de mens zonder de liefde in ondergaan?
"In het egoïsme. In het egoïsme leeft de mens in een schijn-individaliteit. Daarin beschouwt hij zich als het centrum van het heelal. Solovjov zegt: dat is op zich terecht, alleen sluit je de ander buiten. Je beschouwt die dus niet als het centrum. Om je ware individualiteit te bevestigen, moeten je ook die ander erkennen en als het ware in je opnemen. Dat is het werk van de liefde. Die verplaatst het centrum van onszelf naar de andere mens. Dat is een geschenk, dat je voelt als je verliefd bent. Dan is die ander even belangrijk als jij. Heel de wereld draait om die ander. Daarmee is het egoïsme overwonnen."
Maar verliefdheid is toch per definitie slechts tijdelijk?
"Dat zegt Solovjov ook: het is een tijdelijk geschenk dat onherroepelijk weer verdwijnt. Die liefde is een taak die de mens zelfstandig moet gaan oppakken. Maar in eerste instantie wordt zij ons geschonken. Als een soort aanmoedigingspremie om op weg te gaan."
Naar de Al-eenheid in Christus?
"Ja, de nieuwe eenheid tussen twee mensen van verschillend geslacht is in zekere zin al een afspiegeling van de kosmische Al-eenheid."
Het kan ook in een dubbel egoïsme ontaarden, waar beiden zich uitstekend bij voelen.
Ook dat zegt Solovjov: de liefde tussen twee mensen zal uiteindelijk leeg blijven als die zich niet tot de hele mensheid verruimt. Hij zegt: hoe zouden twee mensen, ook al zouden ze volmaakt gelukkig zijn met elkaar, dat geluk kunnen genieten als de rest van de wereld niet gelukkig is? Hij denkt de "rest van de wereld" niet alleen ruimtelijk, maar ook in de tijd. Zo'n 'egoïsme met zijn tweeën' zou dus ook ondankbaar zijn tegenover de miljarden voorouders die ons zijn voorgegaan en die dit geluk mogelijk hebben gemaakt. Uiteindelijk vindt Solovjov dat de menselijke liefde zich dient uit te breiden tot de gehele kosmos. Hij betrekt dat op het woord van Paulus in de Romeinenbrief waar wordt gezegd dat de hele schepping reikhalzend uitziet naar de openbaring van de zonen Gods. De schepping wacht dus op een verlossing die van de mensen afhangt. Het is de opgave van de mens en van de menselijke liefde om de hele materie van de aarde te vereeuwigen, te vergeestelijken en te bevrijden. Een duizelingwekkend perspectief. De Al-eenheid, waarvan Christus het hoofd is, is dan werkelijkheid geworden. Niet alleen in alle mensen maar ook in alle schepselen die geen mens zijn."
Vladimir Solovjov, Over liefde.
Vertaald door Ton Jansen en Paul Janse.
Uitg. Damon, 256 pp., geb. fl 39,46/ € 17,90, ISBN90-5573-230-3.
Tom Jansen,
Leven en werk van Vladimir Solovjov in het licht van zijn filosofie van de
liefde.
Uitg. Perun Boeken, 128 pp., pb., fl 26,22/ € 11,90, ISBN90-76921-04-0.
Bron: Katholiek Nieuwsblad, Den Bosch, tel: 073 6136425